.
होळी आणि धुलिवंदन : विविधतेत एकता साधणारे रंगोत्सवाचा सांस्कृतिक आणि सामाजिक महोत्सव
फाल्गुन पौर्णिमेच्या तेजस्वी चंद्रप्रकाशात जेव्हा वसंत ऋतूची चाहूल लागते, तेव्हा भारतीय संस्कृतीत रंग, आनंद आणि नवचैतन्याची उधळण करणारा सण म्हणजे होळी. २ मार्च रोजी होळी दहनाचा पवित्र सोहळा साजरा होत आहे आणि ३ मार्च धुलिवंदन अर्थात रंगांचा मुक्त जल्लोष अनुभवायला मिळणार आहे. हा सण केवळ रंगांचा खेळ नाही, तर मनातील कटुता जाळून टाकण्याचा, नात्यांना नव्याने रंगवण्याचा आणि समाजात ऐक्य निर्माण करण्याचा उत्सव आहे. “होली के दिन दिल खिल जाते हैं” या गीतातील भावना असो किंवा “अरे रंग दे, रंग दे रे” सारख्या मराठी लोकधुनीतील उत्साह — होळी प्रत्येकाच्या आयुष्यात आनंदाचे इंद्रधनुष्य उभे करते.
होळीचा उगम प्रह्लाद आणि होलिका यांच्या पौराणिक कथेतून दिसतो. हिरण्यकश्यपूच्या अहंकाराचा अंत आणि भक्त प्रह्लादाच्या श्रद्धेचा विजय ही कथा सत्य, श्रद्धा आणि भक्ती यांचे सामर्थ्य अधोरेखित करते. होलिकेचे दहन म्हणजे दुष्ट प्रवृत्तींचा अंत; तर प्रह्लाद म्हणजे विश्वास आणि संयमाचे प्रतीक. “जिथे भक्ती, तिथे शक्ती” ही म्हण या कथेतून जिवंत होते. दक्षिण भारतात या दिवशी “कामदहन” परंपरेची कथा सांगितली जाते, ज्यात भगवान शिवांनी कामदेवाचा दहन केला असे मानले जाते. अशा विविध आख्यायिकांमुळे होळीचा आध्यात्मिक अर्थ अधिक गहिरा होतो.
दुसऱ्या दिवशी साजरे होणारे धुलिवंदन म्हणजे रंगांचा मुक्त उत्सव. रंगांची उधळण करताना लोक एकमेकांवरील राग, मत्सर आणि गैरसमज विसरतात. “रंगात रंग मिसळला की भेद संपतो” ही भावना या सणातून प्रकर्षाने जाणवते. उत्तर भारतात रंगवाली होली, महाराष्ट्रात धुळवड, बंगालमध्ये दोल पूर्णिमा, गुजरातमध्ये फगवा, तर गोव्यात शिगमो अशा विविध नावांनी हा सण साजरा केला जातो; परंतु आनंदाचा स्वर सर्वत्र समान असतो.
भारताच्या विविध राज्यांमध्ये होळीच्या परंपरा वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. उत्तर प्रदेशातील मथुरा, वृंदावन आणि बरसाना येथे लठमार होळी प्रसिद्ध आहे. स्त्रिया पुरुषांवर काठ्यांनी हलके फटके मारतात आणि पुरुष ढालीने ते झेलतात. ही परंपरा राधा-कृष्णांच्या लीलांशी जोडली जाते. राजस्थानात राजवाड्यांमध्ये शाही पद्धतीने होळी साजरी केली जाते. पारंपरिक नृत्य, मिरवणुका आणि ढोल-नगाऱ्यांच्या गजरात रंगोत्सव साजरा होतो. पंजाबमध्ये होला मोहल्ला हा शौर्याचा उत्सव म्हणून ओळखला जातो. आनंदपूर साहिब येथे निहंग शीख तलवारबाजीचे प्रात्यक्षिक सादर करतात. पश्चिम बंगालमध्ये दोल पूर्णिमा आणि बसंत उत्सव प्रसिद्ध आहे.
शांतिनिकेतनमध्ये विद्यार्थ्यांचे नृत्य-गीत वातावरण भारावून टाकते. गुजरातमध्ये लोकनृत्य आणि सामूहिक रंगोत्सव साजरा केला जातो, तर गोव्यात शिगमो उत्सव पारंपरिक लोककलेने नटलेला असतो.
महाराष्ट्रात होळीचा सण ग्रामसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. पहिल्या दिवशी गावाच्या चौकात किंवा मंदिरासमोर होळी उभारली जाते. वयोवृद्धांच्या हस्ते अग्नी प्रज्वलित केला जातो आणि नवीन पिकांची कणसे अर्पण करून समृद्धीची प्रार्थना केली जाते. ग्रामीण भागात महिलांच्या फुगड्या, भारूड, कीर्तन आणि ओव्यांनी वातावरण रंगते. “फाल्गुन आला रंग घेऊन, मन झाले हसरे गाऊन” अशा ओव्या गात गावकरी आनंद साजरा करतात. मराठवाडा आणि बीड जिल्ह्यात होळीभोवती सामूहिक मेळावे, लोकनृत्य आणि ढोल-ताशांचा गजर अनुभवायला मिळतो. काही भागांत रंगपंचमीला विशेष रंगोत्सव साजरा होतो. आदिवासी भागात पारंपरिक ढोल-नृत्याचा जल्लोष असतो, तर धनगर समाजात सामूहिक नृत्य आणि पारंपरिक वेशभूषा आकर्षण ठरते. शहरी भागात मित्र-परिवार एकत्र येऊन रंगांचा उत्सव साजरा करतात.
होळीचे महत्त्व साहित्य आणि संगीतामध्येही प्रतिबिंबित होते. हिंदी चित्रपटसृष्टीतील “रंग बरसे”, “बलम पिचकारी”, “होली के दिन दिल खिल जाते हैं” ही गीते आजही प्रत्येक होळीला रंग चढवतात. मराठीत लोकगीत, भारूड आणि कीर्तनातून फाल्गुनातील आनंद व्यक्त होतो. “रंग दे बसंती चोला” या गीतातील ओळी नवचैतन्याचा संदेश देतात.
आजच्या काळात होळी पर्यावरणपूरक पद्धतीने साजरी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. रासायनिक रंगांऐवजी नैसर्गिक रंगांचा वापर करणे, पाण्याची नासाडी टाळणे आणि सुरक्षिततेची काळजी घेणे गरजेचे आहे. “निसर्गाशी सुसंवाद ठेवला तरच उत्सव खरा” ही जाणीव आजच्या पिढीने जपली पाहिजे. आरोग्याची काळजी घेत सुरक्षित रंग वापरणे, वयोवृद्धांचा आदर राखणे आणि जबाबदारीने सण साजरा करणे ही आपली सामाजिक बांधिलकी आहे.
होळी हा विविधतेतून एकता साधणारा सण आहे. धर्म, जात, भाषा यांचे भेद विसरून सर्वजण एकत्र येतात. “वसुधैव कुटुंबकम्” या विचाराची प्रचिती या रंगोत्सवातून येते. रंगांची उधळण करताना मनातील द्वेष जाळून टाकण्याची आणि प्रेम, मैत्री, बंधुभाव यांचे रंग आयुष्यात कायम ठेवण्याची प्रेरणा मिळते.
“जाळू या राग, जपू या प्रेम, रंगांनी भरू दे जीवन क्षेम; होळीच्या ज्वालेत दुःख जळो, धुलिवंदनात आनंद फुलो.” या काव्यमय भावनेतून होळीचा खरा अर्थ उलगडतो. होळी आणि धुलिवंदन हा केवळ सण नाही; तो भारतीय जीवनपद्धतीचा रंगीबेरंगी आरसा आहे. या उत्सवाच्या निमित्ताने सर्वांनी परस्परांतील दुरावा विसरून नव्या उमेदीनं, नव्या आशेने जीवनात रंग भरूया.
आपणा सर्वांना होळी आणि धुलिवंदनाच्या हार्दिक शुभेच्छा. रंगोत्सव आपल्या जीवनात आनंद, आरोग्य आणि समृद्धी घेऊन येवो.
चंद्रकांत सरस्वती प्रकाश शेळके
तहसीलदार, बीड
.
